Αλεξανδρούπολη

3-4 Απριλίου 2009

 

 

Νέες Εφαρμογές των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση από το Web στο Web 4


Γ. Κέκκερης

Καθηγητής ΠΤΔΕ, ΔΠΘ

Οι προκλήσεις των τελευταίων εφαρμογών των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση και ειδικότερα στην e-μάθηση (e-learning), η επίδρασή τους στο χρήστη και τις μαθησιακές δραστηριότητες αλλά και αντίστροφα είναι ο σκοπός της σημερινής ομιλίας.

1. Εισαγωγή

Καθώς αυξάνονται οι δυνατότητες και οι ταχύτητες στο Διαδίκτυο, αυξάνονται και οι δυνατότητες για από απόσταση εκπαίδευση και μάθηση. Ο διαρκώς αυξανόμενος αριθμός νέων εργαλείων, η ευρυζωνικότητα και οι οπτικές ίνες διαμορφώνουν και αλλάζουν τις δραστηριότητες στην εκπαιδευτική πράξη και ιδιαίτερα στην e-μάθηση(e-learning). Καθώς οι τεχνολογίες εξελίσσονται και συγκλίνουν (πχ τα κινητά τηλέφωνα γίνονται πολυμεσικά και συνδέονται με το Διαδίκτυο και τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (GPS), οι εκπαιδευτικοί (και οι εκπαιδευόμενοι) έχουν περισσότερες δυνατότητες για υλοποίηση καινοτόμων πρακτικών στην εκπαίδευση. Το ερώτημα όμως που θα ήθελα να μας απασχολήσει στο τέλος είναι αν και κατά πόσο όλη αυτή η κοσμογονία νέων εφαρμογών-πρακτικών οδηγεί πράγματι στην “άνοιξη” της διαδικασίας μάθησης και στην αλλαγή στάσης των μαθητών για την εκπαίδευση.

2. Από το Web στο Web 4

Ο άνθρωπος έχει την τάση από την εποχή του Ήφαιστου ακόμα να εξανθρωπίζει τις μηχανές. Το ίδιο φιλόδοξο όραμα έχει και με τον Παγκόσμιο Ιστό. Από τον Ιστό της πληροφορίας περνά στον Ιστό της κοινωνικοποίησης, στη συνέχεια στον Ιστό της γνώσης και θέλει να συνεχίσει στον Ιστό της ευφυΐας.
Ο Παγκόσμιος Ιστός (Web) ξεκίνησε σαν μια ατέλειωτη βάση δεδομένων, όπου κάποιος μπορεί να πλοηγηθεί χρησιμοποιώντας τη δυνατότητα των ατέλειωτων υπερσυνδέσμων και εντοπιστών πόρων (URL). Το κύριο χαρακτηριστικό του ήταν το στατικό περιεχόμενο που ο τελικός χρήστης ήταν ο παραλήπτης των πληροφοριών. Στο Web 2.0 οι χρήστες μπορούν να διαμορφώσουν το περιεχόμενο και χαρακτηρίζεται σαν κατανεμημένο, συμμετοχικό και συνεργατικό περιβάλλον (Wikipedia, 2005). Το Web 2.0 ορίζεται όχι μόνο από τεχνολογίες όπως τα Digital storytelling, τα Online meetings, τα blogs, τα wikis, τα podcasts, τα vodcasts, τα RSS feeds, το Educational gaming, τα MMOGs, Mashups, το Mobile learning και τα Google Maps (Delich P., 2008), αλλά από την κοινωνική δικτύωση που επιτυγχάνει (Conklin et al., 2001). Ο Web 3.0 αποτελεί τη νέα γενιά του Διαδικτύου με το όνομα Σημασιολογικός Ιστός (Semantic Web) (Hendler, 2004), όπου η πληροφορία αποκτά δομή και σημασιολογία, ώστε να υποστηριχθεί η αποδοτική αναζήτηση, επεξεργασία και ενοποίηση δεδομένων, δίνοντας νόημα (σημασιολογία) στο περιεχόμενο των εγγράφων του Παγκόσμιου Ιστού. Δομημένες πληροφορίες επεξεργάζονται αναμφίβολα. Για τη συνέχεια αναμένεται η εξέλιξη της Επιστήμης του Web (Web Science) με πιο εξελιγμένο σημασιολογικό ιστό και έμφαση στην εξέλιξη, ανάπτυξη και κατανόηση κατανεμημένων πληροφοριακών συστημάτων, συστημάτων ανθρώπου και μηχανών που λειτουργούν σε παγκόσμιο επίπεδο (Web 4.0) με την Τεχνητή Νοημοσύνη να παίζει βασικό ρόλο.
Για μερικούς εκπαιδευτικούς ο όρος “τελευταίας ή καινοτόμου τεχνολογίας” είναι ισοδύναμο με το ότι θα εφαρμοσθεί στην εκπαίδευση όταν αυτός … θα πάρει σύνταξη. Για άλλους σημαίνει μη εφαρμόσιμο προς το παρόν. Αν και η τεχνολογία συνεχώς εξελίσσεται, η χρήση συγκεκριμένων εφαρμογών στην εκπαίδευση μπορεί να κάνει τη διαφορά.
Όταν οι εκπαιδευτικοί κάνουν προβλέψεις, συνήθως ξεκινούν από τις ανάγκες των εκπαιδευόμενων που εστιάζονται στην υλοποίηση των εκπαιδευτικών στόχων δηλ. εντοπισμό και διαμοιρασμό πόρων(resources), διευκόλυνση εκπαιδευτικών δράσεων και υλοποίηση εκπαιδευτικών στρατηγικών. Λίγο καιρό πριν, όταν λέγαμε από απόσταση εκπαίδευση εννοούσαμε την ανάρτηση παράλληλων κειμένων στην πλατφόρμα τηλεκπαίδευσης. Οι εκπαιδευόμενοι απλά δεν συμμετείχαν σε συνεργατική διδασκαλία. Σήμερα οι εκπαιδευόμενοι δημιουργούν εκπαιδευτικό υλικό με τη χρήση νέων εφαρμογών όπως τα blogs και τα wikis και τα προσθέτουν σε δομημένα μαθήματα με συνεργατικές διεργασίες(Καρακύριος, 2009). Αν και για την ακρίβεια και αξιοπιστία των κειμένων της Wikipedia που είναι ένα απτό παράδειγμα παρόμοιων διεργασιών, έχουν ακουστεί πολλά σχόλια, έρευνα στο περιοδικό Nature εξομοιώνει την ακρίβεια των επιστημονικών άρθρων της με αυτήν της Encyclopaedia Britannica(Giles, 2005).
Ο τρόπος που διεξάγεται το μάθημα στην από απόσταση εκπαίδευση διαφέρει από τον παραδοσιακό. Ήδη ο εκπαιδευτής όλο και πιο συχνά αποκαλείται facilitator και αυτό το αντιλαμβάνεται κανείς με την πρώτη προσπάθεια σχεδίασης μαθήματος από απόσταση. Οι εκπαιδευόμενοι δεν μπορούν να κάθονται αμέτοχοι στο βάθος της τάξης. Ο εκπαιδευτής παρόμοια δεν μπορεί να στέκεται μπροστά στην τάξη και αυτό γιατί η αλληλεπίδραση του εκπαιδευτή με τους εκπαιδευόμενους τους τοποθετεί δίπλα-δίπλα. Μαθήματα σχεδιασμένα με δραστηριότητες και προτζεκτ που ενισχύουν τη συνεργατική επικοινωνία και μάθηση είναι το πρώτο βήμα αλλαγής από τα κλασσικά πρότυπα διδασκαλίας. Εργαλεία του Web 2.0 που εισάγονται σταδιακά για να αυξήσουν την επικοινωνία αλλά και σαν εργαλεία απαραίτητα για την επίτευξη των στόχων του μαθήματος, οδηγούν στην αλληλεπίδραση, αύξηση της κοινωνικότητας και αλλαγή του τρόπου διδασκαλίας αλλά και του τρόπου που μαθαίνουν οι εκπαιδευόμενοι. Η αλληλεπίδραση μπορεί να επιτευχθεί με μεθόδους όπως η συμμετοχή σε forum και chat, με δημιουργία ερωτήσεων που θα απαντήσουν οι υπόλοιποι εκπαιδευόμενοι, με ανάρτηση κριτική σε απόψεις των μελών της ομάδας, με διδασκαλία ομάδος εκπαιδευομένων στις υπόλοιπες, με τη δημιουργία blogs και podcasts, κλπ. Ήδη έρευνα του Πανεπιστημίου Νότιγχαμ (Hartnell-Young, 2008) και της κοινοπραξίας MOBIlearn προτείνουν: α) τη δημιουργία μοντέλων μάθησης μέσω κινητών τεχνολογιών (κινητά τηλέφωνα, PDAs, laptops), β) έρευνα, από παιδαγωγικής πλευράς, για την αποτελεσματικότητα και τη χρησιμότητα τέτοιων συστημάτων και γ) η επιλογή και προσαρμογή συστημάτων λογισμικού τα οποία έχουν κατασκευαστεί στο παρελθόν για εκπαιδευτικές δραστηριότητες σε τεχνολογίες του e-learning.
Οι περισσότερες πλατφόρμες e-μάθησης είναι σχεδιασμένες για το Web 1.0 και συνεπώς διαθέτουν λίγες δυνατότητες για αλληλεπίδραση. Οπωσδήποτε χρειάζεται και ένα χρονικό διάστημα για να υιοθετηθούν οι νέες τεχνολογίες, να ενσωματωθούν τα αρθρώματα (modules) με τις νέες δυνατότητες, να μελετηθούν παιδαγωγικά οι αλλαγές στον τρόπο διδασκαλίας, να γίνει αποδεκτή σε κεντρικό επίπεδο η χρήση τους, και φυσικά να εκπαιδευτεί το προσωπικό.
Η συνεργασία αν δεν δομηθεί σωστά μπορεί να προκαλέσει αναρχία δεδομένου ότι στην εκπαίδευση απαιτεί δομή και ευελιξία. Η δομή ορίζεται από τους σκοπούς του μαθήματος, από τις οδηγίες που διανέμονται , τα τιθέμενα χρονικά όρια και από τον τρόπο αλληλεπίδρασης. Η ευελιξία εξαρτάται από την επικοινωνία των εκπαιδευτών με τους εκπαιδευόμενους, τις επιλογές που έχουν να κάνουν οι τελευταίοι ως προς το σε ποια ομάδα, ποιο προτζεκτ, ποια μέθοδο θα συμμετέχουν.
Με το Web όλοι θεωρούνται πιθανοί “καταναλωτές”. Με το Web 2.0 όλοι μπορούν να είναι και παραγωγοί και καταναλωτές και ειδικά στην εκπαίδευση μπορούν να δημιουργήσουν εκπαιδευτικό περιεχόμενο. Η τεχνολογία μετά το Web 2.0 ανυψώνει τον πήχη με τη δημιουργία εκπαιδευτικού υλικού που δεν είναι πλέον στατικό. Το Web μας προκάλεσε το λεγόμενο πληροφοριακό κορεσμό. Επιπλέον δεν είναι σίγουρο ότι πάντοτε κάποιος θα εντοπίσει την επιθυμητή πληροφορία. Με την εξέλιξη οι πληροφορίες θα είναι περισσότερες αλλά η αναζήτηση θα είναι ευκολότερη αλλά η αναζήτηση ποιοτικών μαθημάτων, θα χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια.

3. Συμπεράσματα

Η παραδοσιακή επαφή δάσκαλου–μαθητή δεν πρόκειται να εκλείψει παρά τα εντυπωσιακά επιτεύγματα και τις προσδοκίες που γεννούν οι αναφορές των νέων τεχνολογιών στην εκπαίδευση. Είναι ακόμη απαραίτητη για να παράγει γνώση με βάση την έρευνα, δομή και κοινωνικό περιεχόμενο στην εκπαίδευση. Οι νέες τεχνολογίες δεν μπορούν να αντικαταστήσουν αλλά να την συμπληρώσουν ή να χρησιμοποιηθούν όπου οι κοινωνικές συνθήκες το επιβάλλουν. Η ιστορία της τεχνολογίας το αποδεικνύει. Η τηλεόραση δεν σταμάτησε το ραδιόφωνο ή τον κινηματογράφο. Το Διαδίκτυο δεν θα αντικαταστήσει τα βιβλία. Απλά θα χρησιμοποιηθούν για να επεκτείνουν τις δυνατότητες της δημιουργίας, της επικοινωνίας και της συνεργασίας.
Στην πλειονότητα των εκπαιδευτικών, ακόμη και στους πολιτικούς, δεν είναι γνωστό ότι η αξία της εισαγωγής της ψηφιακής εκπαιδευτικής τεχνολογίας στην εκπαίδευση δεν είναι τόσο η τεχνολογική γνώση της χρήσης του υπολογιστή, όσο οι δυνατότητες που διεθνώς έχει διαπιστωθεί ότι η τεχνολογία αυτή παρέχει για το πέρασμά του σχολείου από τα παραδοσιακά στα μεταβιομηχανικά μοντέλα εκπαίδευσης που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των καιρών και συγχρόνως πραγματώνουν, σε συνδυασμό και με άλλες μεθοδολογίες, σημαντικές παιδαγωγικές ιδέες και αρχές που δύσκολα μπορούν να εφαρμοστούν στο σχολείο του χθες. Οι δυνατότητες αυτές μπορούν να γίνουν πράξη υπό έναν όρο: ότι οι εκπαιδευτικοί διαθέτουν υψηλού επιπέδου παιδαγωγική/διδακτική γνώση και εμπειρία, σε συνδυασμό με την κατάλληλη τεχνολογική επιμόρφωση, προκειμένου να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες αυτές. Φυσικά, χρειάζεται και όλο το σύστημα να υποστηρίζει το έργο των εκπαιδευτικών και να μη θέτει εμπόδια με τις ελλείψεις και τις ίδιες του τις αντιφάσεις, που στο τέλος, συνήθως ακυρώνουν κάθε μεταρρυθμιστική προσπάθεια. Όσες όμως τεχνολογικές υποδομές, όσα νέα αναλυτικά προγράμματα, νέα βιβλία και εργαστήρια και αν διαθέτει το σχολείο, ποτέ αυτό δεν θα γίνει «έξυπνο» - θα λέγαμε καλύτερα ανθρώπινο και ολοκληρωμένο - σχολείο του αύριο, αν ο εκπαιδευτικός δεν έχει εφοδιαστεί με εκπαίδευση, γνώση και εμπειρία που θα τον κάνει καλύτερο δάσκαλο, ικανό να αξιοποιεί παιδαγωγικά και δημιουργικά τα διαθέσιμα μέσα, τα βιβλία και τα τεχνολογικά εργαλεία, προκειμένου να μετασχηματίζει την επιστημονική γνώση σε εμπνευσμένη διδασκαλία και να διευκολύνει τους μαθητές να οικοδομούν τη μάθησή τους. Έχει παρέλθει πλέον ο καιρός που το σχολείο μπορούσε να αρκεστεί στα «καλά βιβλία» και στην τεχνολογία. Ο δάσκαλος, με την ενεργό συμμετοχή του μαθητή, θεωρείται σήμερα ο καταλύτης της μάθησης και όχι τα μέσα και τα βιβλία, που από μόνα τους δεν μπορούν να κάνουν πολλά πράγματα (Ράπτης, 2008).
Ας πάρουμε λοιπόν στα σοβαρά την προτεραιότητα που όλες σχεδόν οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στη χώρα μας παρέκαμψαν, τη λειτουργία δηλαδή ολοκληρωμένου και ανταποκρινόμενου στις σύγχρονες απαιτήσεις συστήματος εκπαίδευσης, συνεχιζόμενης κατάρτισης και επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, παράλληλα με την αναμόρφωση και των άλλων συνιστωσών του εκπαιδευτικού μας συστήματος, με στόχο τη διευκόλυνση και υποστήριξη του έργου τους. Ας μη γελιόμαστε! Με «τα ψέματα» και με τα μηχανάκια δεν γίνονται τα έξυπνα σχολεία. Μάλλον ένα ακόμη άλμα στο κενό θα γίνει, με τους ενδιαφερόμενους γονείς και πολίτες να παρακολουθούν με αμηχανία και ανάμικτα συναισθήματα.

Αναφορές

Wikipedia. (2005). Web 2.0. Retrieved October 31, 2005, from http://en.wikipedia.org/wiki/Web_2.0# Overview Conklin, J., Selvin, A., Shum, S.B., Sierhuis, M., (2001), Facilitated hypertext for collective sensemaking: 15 years on from gIBIS. In Proceedings of Hypertext 2001, New York: ACM Press.
Hendler, J.A., (2004), Frequently Asked Questions on W3C’s Web Ontology Language (OWL), W3C, www.w3.org/2003/08/owlfaq Hartnell-Young, E. & Heym, N. (2008). How mobile phones help learning in secondary schools. Coventry: Becta. Retrieved August 20, 2008 from http://partners.becta.org.uk/index.php?section=rh&catcode=_ re_rp_02&rid=15482
Delich P., Kelly K., McIntosh D.(2008) “Emerging Technologies in E-learning” in Education for a Digital World: Advice, Guidelines, and Effective Practice from Around the Globe, BCcampus and Commonwealth of Learning.
Χ. Καρακύριος, Γ. Κέκκερης, (2009), Αξιολόγηση του online μαθήματος «Εκπαιδευτικό Λογισμικό», 1ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο για την Ένταξη των ΤΠΕ στην Εκπαιδευτική Διαδικασία, Βόλος.
Giles, J. (2005, December 14). Internet encyclopaedias go head to head. Nature. Retrieved June 20, 2007, from http://www.nature.com/news/2005/051212/full/438900a.html
How mobile phones help learning in secondary schools, έρευνα που χρηματοδοτήθηκε και δημοσιεύθηκε από την British Educational Communications and Technology Agency.
O'Malley, C., Vavoula, G., Glew, J. P., Taylor, J., Sharples, M., Lefrere, P. (2003). Guidelines For Learning/Teaching/Tutoring In A Mobile Environment. MOBIlearn Project Report. http://www.mobilearn.org/results/results.htm
Ράπτης Α. 2008, www.raptis-telis.gr/

Εισήγηση